Woonreservegebied en woonuitbreidingsgebied: stolp en vrijgave

Sinds 7 juli 2023 kan onbebouwd woonreservegebied in principe alleen nog ontwikkeld worden als de gemeenteraad het vrijgeeft of als een RUP het bestemt. De oude route via een principieel akkoord of een rechtstreekse aanvraag voor een verkaveling of groepswoningbouw bestaat niet meer, op overgangsregels voor bestaande akkoorden en eerder ingediende aanvragen na. Op deze pagina staan de regels zoals ze nu gelden.

Wat is een woonreservegebied?

Woonreservegebied is de verzamelterm uit de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening (art. 1.1.2, 19°). Ze omvat vier gewestplanbestemmingen: woonuitbreidingsgebied (WUG), reservegebied voor woonwijken, woonreservegebied en woonaansnijdingsgebied. Het zijn gebieden die pas aan bod kwamen als het woongebied zelf bebouwd was.

Wat is de stolp?

Stolp is geen wettelijke term, maar de overheid gebruikt het woord wel. In woonreservegebied zijn bouwen en verkavelen alleen toegestaan in drie gevallen (art. 5.6.10):

• op basis van een vrijgavebesluit van de gemeenteraad, met de voorwaarden en lasten daarvan;
• binnen een niet-vervallen verkaveling of een vergunde groepswoningbouw (art. 5.6.14);
• als het past in een algemeen of bijzonder plan van aanleg.

Die mogelijkheden gelden niet in watergevoelige openruimtegebieden. Daarnaast blijven de afwijkingsmogelijkheden uit de Codex bestaan (art. 5.6.10, §1). Gronden in een RUP zijn juridisch geen woonreservegebied meer en volgen dat RUP.

Hoe verloopt een vrijgavebesluit?

• Aanvraag tot overleg. Een houder van zakelijke rechten of zijn gevolmachtigde kan het college vragen om een vrijgave te starten. De aanvraag beschrijft de gewenste ontwikkeling concreet. Ook het college kan zelf het initiatief nemen (art. 5.6.12).
• Voorlopige vaststelling. De gemeenteraad stelt het besluit voorlopig vast, met voorwaarden en lasten.
• Openbaar onderzoek van zestig dagen. Adviezen komen er binnen zestig dagen, parallel of apart.
• Beslissing. De gemeenteraad beslist binnen een vervaltermijn van negentig dagen na het einde van het onderzoek of de adviesperiode, wat het laatst valt.
• Toezicht. De Vlaamse Regering heeft 45 dagen om te schorsen.
• Inwerkingtreding. Veertien dagen na de bekendmaking bij uittreksel in het Belgisch Staatsblad.

Waaraan moet een vrijgave voldoen?

• Ze moet in overeenstemming zijn met het gemeentelijk ruimtelijk structuurplan of beleidsplan ruimte (art. 5.6.11, §2). Dat plan is dus de eerste vraag.
• Het besluit legt voorwaarden op over minstens woningtypologie, dichtheid, vermenging van functies, groen en water.
• De gemeente kan lasten opleggen, ook in de vorm van een geldbedrag (§4).
• Vanaf een halve hectare geldt voor het bescheiden woonaanbod een objectief van 40%. Dat kan gemotiveerd zakken tot 10%, en tot 0% als de gemeente haar bindend sociaal objectief heeft gehaald (Vlaamse Codex Wonen art. 5.97).

Wat veranderde in augustus 2026?

Het decreet van 26 juni 2026 geldt volgens de Codex vanaf 20 augustus 2026:

• Onder een halve hectare kan de gemeente gemotiveerd afwijken van de eisen over functiemenging en gedeelde voorzieningen.
• Onder vijftien are kan dat ook voor ruimtelijk rendement en de groepering van woningen. Een vrijgave moet wel een samenhangend en ruimtelijk afzonderbaar deel blijven.
• Zonder vrijgave kan nu wel een vergunning voor afbraak of het vellen van bomen, en een verkaveling die in het woonreservegebied geen bebouwing of verharding voorziet.

Hoeveel grond gaat het om?

In de gewestplannen stond in 2001 zo'n 29.290 hectare woonreservegebied. In oktober 2025 was daarvan ongeveer 12.641 hectare (43%) gestolpt en 16.649 hectare (57%) niet. Zo'n 7.306 hectare ligt in een RUP. Sinds midden 2023 zijn er een veertigtal aanvragen tot vrijgave ingediend. De Atlas van de woonreservegebieden toont de ligging, maar is een informatief instrument.

Wat als er geen vrijgave komt?

Gemeenten kunnen woonreservegebied ook via een RUP bestemmen (art. 5.6.15). Voor gronden zonder vrijgave of herbestemming op 1 januari 2040 stelt de Vlaamse Regering uiterlijk op 31 december 2043 een RUP vast. Verliest grond door een RUP de kans op een vrijgave, dan kan planschade spelen (art. 2.6.1, §2). De waarde houdt rekening met het ontwikkelingsperspectief van het gebied.

Deze pagina is een samenvatting en geen juridisch advies.

Bron: Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening en Vlaamse Codex Wonen van 2021, versies van 5 november 2026; Departement Omgeving, decreet woonreservegebieden, gelezen op 5 november 2026; indicator Woonreservegebieden (31 oktober 2025); FAQ Planschade en Planbaten (oktober 2026); Instrumentendecreet, art. 14.