Voorkeursrecht gemeente: wat het is en waar het nu speelt

Met een voorkeursrecht krijgt de gemeente als eerste de kans om grond te kopen als de eigenaar die wil verkopen. Voor een ontwikkelaar is het een van de vroegste signalen dat een plek een andere functie krijgt: een gemeente vestigt het vaak ruim voordat een omgevingsplan verandert. Hieronder staan de voorkeursrechten die wij nu volgen, daarna de regels.

De regels onder de Omgevingswet

De Wet voorkeursrecht gemeenten is vervallen. De regels staan sinds 1 januari 2024 in hoofdstuk 9 van de Omgevingswet (IPLO).

• Wie. De gemeenteraad vestigt het voorkeursrecht. Ook Provinciale Staten en de minister kunnen dat, voor een provinciaal of nationaal belang. Een nationaal voorkeursrecht gaat voor een provinciaal, en een provinciaal voor een gemeentelijk.
• Voorlopig. Het college kan vooruitlopend een voorlopig voorkeursrecht vestigen. Dat vervalt na maximaal drie maanden. Om het voort te zetten is een nieuwe voorkeursrechtbeschikking van de raad nodig.
• Grondslag. Het voorkeursrecht berust op een omgevingsplan, een omgevingsvisie, een programma of een eigen besluit dat de functie toedenkt. Het gaat om een niet-agrarische functie of een moderniseringslocatie, die afwijkt van het huidige gebruik.
• Ingang. Het voorkeursrecht werkt vanaf de inschrijving in de openbare registers van het Kadaster.
• Duur. Een voorkeursrecht vervalt na vijf jaar, tenzij de functie op tijd in een volgend plan is vastgelegd. Op grond van een omgevingsplan kan het één keer met maximaal vijf jaar worden verlengd. Dit geldt voor voorkeursrechten die vanaf 1 juli 2026 zijn gevestigd. Voor oudere gelden de oude termijnen, zoals drie jaar op grond van een visie, programma of eigen besluit.

Wat er gebeurt bij verkoop

Een eigenaar in een voorkeursrechtgebied moet de grond eerst aan de gemeente aanbieden. De gemeente beslist binnen zes weken of zij in beginsel wil kopen. Daarna volgt onderhandeling. Komen partijen niet tot een prijs, dan kan de eigenaar de gemeente vragen om binnen vier weken de rechtbank om een oordeel over de prijs te verzoeken. Doet de gemeente dat niet, of ziet zij af van koop, dan mag de eigenaar de grond drie jaar lang aan een ander verkopen.

Wat dit betekent voor grondposities

• Een bestaande koopovereenkomst of optie is niet vanzelf veilig. De uitzondering geldt alleen voor een overeenkomst die vóór de bekendmaking van de beschikking in de openbare registers is ingeschreven, en alleen als de levering binnen zes maanden na die inschrijving plaatsvindt. Laat dit juridisch toetsen.
• Een voorkeursrecht zegt iets over de richting, niet over de planning. Het gebied kan jaren later pas worden ontwikkeld.
• Een voorlopig voorkeursrecht verschijnt als beschikking of kennisgeving in het Gemeenteblad. De titel noemt niet altijd de functie; de bekendmaking wel.

Deze pagina is een samenvatting en geen juridisch advies.